Lindungi Privasi Murid: Panduan Keselamatan Digital untuk Warga Sekolah

Pendahuluan

Pada Ogos 2026, hampir setiap bilik darjah di Malaysia mempunyai akses kepada sekurang-kurangnya satu peranti digital, sama ada tablet, komputer riba, atau telefon pintar yang digunakan oleh murid untuk tujuan pembelajaran. Penggunaan alat kecerdasan buatan (AI) seperti ChatGPT dan Google Gemini dalam kalangan murid sekolah menengah turut meningkat dengan ketara. Namun, peningkatan ini membawa bersama satu tanggungjawab yang tidak boleh dipandang ringan, iaitu memastikan bahawa guru dan murid memahami risiko keselamatan digital yang wujud dalam persekitaran pembelajaran hari ini.

Keselamatan digital bukan sekadar isu teknikal yang diserahkan kepada Jabatan IT sekolah. Ia merangkumi privasi data murid, penggunaan AI secara bertanggungjawab, perlindungan daripada ancaman siber, dan pembinaan literasi digital yang menyeluruh. Guru berada di barisan hadapan dalam usaha ini kerana merekalah yang paling kerap berinteraksi dengan murid dalam konteks penggunaan teknologi untuk pembelajaran. Tanpa panduan yang jelas, guru berisiko tanpa sedar mendedahkan data murid kepada pihak ketiga, atau membiarkan murid menggunakan alat AI tanpa pemahaman tentang had dan risiko yang berkaitan.

Perkembangan terkini di peringkat antarabangsa, termasuk kerangka UNESCO untuk kecekapan AI guru dan pelajar serta garis panduan penggunaan AI generatif dalam pendidikan, memberikan asas yang kukuh untuk sekolah di Malaysia membina polisi dan amalan keselamatan digital mereka sendiri.^[3][2] Artikel ini bertujuan membantu guru Malaysia memahami landasan global tersebut dan menghubungkannya dengan konteks tempatan, supaya tindakan yang diambil di sekolah adalah bermakna, praktikal, dan berasaskan bukti.

Perbincangan dalam artikel ini meliputi evolusi keselamatan digital dalam pendidikan, kapabiliti semasa alat pemantauan dan AI, aplikasi praktikal dalam bilik darjah, cabaran yang dihadapi guru Malaysia, serta cadangan amalan terbaik yang boleh dilaksanakan segera. Matlamatnya mudah, iaitu membekalkan guru dengan pengetahuan yang cukup untuk membuat keputusan yang bijak dan bertanggungjawab dalam persekitaran digital sekolah.

Latar Belakang

Keselamatan digital dalam pendidikan bermula dengan kesedaran asas tentang keselamatan kata laluan dan penapisan kandungan web pada awal tahun 2000-an. Pada ketika itu, kebimbangan utama sekolah adalah menghalang murid daripada mengakses laman web yang tidak sesuai melalui penapis "browser" sekolah. Pendekatan ini bersifat reaktif dan teknikal, dengan sedikit penekanan kepada pembangunan kemahiran berfikir kritis murid tentang dunia digital.

Memasuki dekad 2010-an, isu keselamatan digital berkembang merangkumi ancaman seperti siberbuli, kecurian identiti, dan penyebaran maklumat palsu. Sekolah mula memperkenalkan modul literasi digital sebagai sebahagian daripada kurikulum, walaupun pelaksanaannya tidak seragam. Di Malaysia, Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM) turut memasukkan elemen keselamatan internet dalam program-program seperti Projek Inovasi Digital Sekolah, namun kesedaran di kalangan guru tentang risiko privasi data masih terhad.

Kemunculan AI generatif pada tahun 2022-2023, khususnya dengan pelancaran ChatGPT secara meluas, mengubah sepenuhnya dimensi keselamatan digital dalam pendidikan. Tiba-tiba, murid berusia 13 tahun boleh menghasilkan esei, menjawab soalan peperiksaan, dan berinteraksi dengan "chatbot" yang mampu memberikan respons seperti manusia. Ini menimbulkan persoalan baru tentang integriti akademik, privasi data yang dikongsi dengan platform AI, dan keupayaan murid untuk menilai ketepatan maklumat yang diterima daripada sistem AI.

Sebagai respons, badan antarabangsa seperti UNESCO dan Jabatan Pendidikan Amerika Syarikat mula menghasilkan kerangka dan garis panduan khusus untuk penggunaan AI dalam pendidikan antara tahun 2024 dan 2026.^[2][3][12] Syarikat teknologi pendidikan pula memperkenalkan alat pemantauan berasaskan AI yang lebih canggih untuk membantu sekolah mengurus risiko digital murid mereka.^[35] Evolusi ini mencerminkan betapa cepatnya landasan keselamatan digital berubah, dan betapa pentingnya guru sentiasa dikemas kini dengan perkembangan terbaru.

Kapabiliti Terkini (Ogos 2026)

Kerangka Antarabangsa untuk Keselamatan dan Literasi AI

UNESCO telah melancarkan AI Competency Framework for Students and Teachers pada tahun 2024, yang kini menjadi rujukan antarabangsa utama bagi integrasi AI secara selamat dalam kurikulum sekolah.^[3][4][10] Kerangka untuk pelajar menghuraikan 12 kecekapan dalam empat dimensi utama, iaitu minda berpusatkan manusia, etika AI, teknik dan aplikasi AI, serta reka bentuk sistem AI. Setiap dimensi ini dipecahkan kepada tiga tahap progres yang dinamakan faham, guna, dan cipta, membolehkan guru merancang aktiviti pembelajaran yang bersesuaian dengan tahap murid masing-masing.^[3][5][8]

Kerangka untuk guru pula menambah dua domain tambahan, iaitu pedagogi berasaskan AI dan pembangunan profesional berterusan.^[4][6][15] Ini mengiktiraf bahawa guru bukan sekadar pengguna AI, tetapi perlu menjadi pemimpin pedagogi yang memandu murid menggunakan AI secara bertanggungjawab. Kerangka ini memberikan asas yang berguna untuk sekolah Malaysia merancang latihan guru dan mereka bentuk kurikulum literasi digital yang lebih sistematik.

Selain itu, UNESCO turut mengeluarkan Guidance for Generative AI in Education and Research pada tahun 2024, yang menilai risiko penggunaan AI generatif terhadap nilai kemanusiaan, agensi manusia, inklusiviti, kesaksamaan, serta kepelbagaian bahasa dan budaya.^[2][9][11] Dokumen ini mengesyorkan perlindungan privasi data murid, penetapan had umur untuk penggunaan AI generatif, keperluan ketelusan daripada pembekal teknologi, serta kejelasan tentang peranan guru dan pelajar dalam setiap aktiviti yang melibatkan AI.^[2][9]

Alat Pemantauan Digital Berasaskan AI

Dalam ekosistem teknologi sekolah semasa, syarikat seperti Securly, GoGuardian, dan Lightspeed Systems telah mengintegrasikan algoritma AI terkini untuk penapisan web, analisis sentimen, dan pemantauan tingkah laku digital pelajar.^[35][39][45] Securly, sebagai contoh, menggunakan enjin AI untuk mengimbas carian, e-mel, dan dokumen murid bagi mengesan kes siberbuli, kecenderungan mencederakan diri, kemurungan, dan ancaman keselamatan yang lain melalui analisis sentimen konteks.^[35][36]

Ciri-ciri baharu yang diperkenalkan antara tahun 2024 hingga 2026 termasuk papan pemuka ketelusan AI, pemantauan pada tahap "prompt" untuk alat seperti ChatGPT dan Google Gemini, serta sistem amaran automatik apabila perbualan dengan AI menunjukkan tingkah laku berisiko.^[33][34][39] Perkembangan ini membolehkan pentadbir sekolah dan guru mendapat gambaran yang lebih jelas tentang cara murid berinteraksi dengan alat AI, bukan sekadar memantau laman web yang dilawati.

Garis Panduan Penggunaan AI yang Selamat dan Saksama

Jabatan Pendidikan Amerika Syarikat turut mengeluarkan Toolkit for Safe, Ethical, and Equitable AI Integration pada tahun 2024, yang menstruktur panduan kepada tiga fokus utama, iaitu mitigasi risiko sambil melindungi privasi dan hak pelajar, strategi integrasi AI yang sesuai dengan keperluan murid, dan garis panduan penggunaan AI untuk mempertingkat pengajaran dan pembelajaran.^[12][14] Toolkit ini juga menekankan keperluan mengelak penggunaan AI yang bersifat diskriminatif, khususnya berkaitan hak sivil pelajar.^[12]

Aplikasi dalam Pendidikan

Mengajar Privasi Data kepada Murid

Salah satu aplikasi paling penting keselamatan digital dalam bilik darjah ialah mendidik murid tentang privasi data. Apabila murid menggunakan alat AI seperti ChatGPT atau Google Gemini, mereka sering berkongsi maklumat peribadi tanpa menyedarinya, sama ada nama, nama sekolah, maklumat keluarga, atau butiran peribadi yang lain dalam "prompt" yang mereka taip. Guru perlu mengajar murid bahawa maklumat yang dikongsi dengan platform AI boleh disimpan dan digunakan oleh syarikat tersebut untuk tujuan latihan model mereka.

Kerangka UNESCO untuk pelajar menyediakan asas untuk mereka bentuk aktiviti bilik darjah tentang privasi data, termasuk perbincangan tentang syarat perkhidmatan platform digital, kepentingan membaca dasar privasi, dan cara membuat keputusan yang bijak tentang maklumat yang dikongsi dalam talian.^[3][5] Guru boleh menggunakan senario praktikal, seperti meminta murid menganalisis dasar privasi sebuah aplikasi popular, sebagai aktiviti pembelajaran yang bermakna.

Integrasi AI Secara Bertanggungjawab dalam Pengajaran dan Pembelajaran

Kajian National Literacy Trust yang melibatkan 53,169 murid di United Kingdom berumur antara 13 hingga 18 tahun dan 1,228 guru pada tahun 2024 mendapati penggunaan AI generatif dalam kalangan murid melonjak daripada 37.1 peratus pada tahun 2023 kepada 77.1 peratus pada tahun 2024.^[17] Peningkatan yang mendadak ini menunjukkan bahawa penggunaan AI dalam kalangan murid sudah menjadi norma, bukan pengecualian. Lebih membimbangkan, hampir dua daripada lima guru dalam kajian tersebut menyatakan kebimbangan tentang cara murid menggunakan AI generatif, manakala lebih 80 peratus bersetuju bahawa murid perlu diajar untuk berfikir secara kritis tentang alat AI.^[17]

Dapatan ini relevan untuk Malaysia kerana corak penggunaan yang serupa dijangka berlaku di sini. Guru perlu mereka bentuk tugasan yang menggalakkan penggunaan AI sebagai alat bantu berfikir, bukan sebagai pengganti pemikiran. Ini bermakna tugasan perlu direka bentuk supaya murid perlu menunjukkan proses pemikiran mereka, bukan sekadar hasil akhir yang mungkin dihasilkan oleh AI.

Pemantauan Keselamatan Digital Murid

Alat pemantauan digital berasaskan AI seperti Securly dan GoGuardian boleh membantu sekolah mengesan murid yang mungkin menghadapi masalah seperti siberbuli atau tekanan mental, berdasarkan analisis tingkah laku digital mereka.^[35][39] Namun, penggunaan alat ini memerlukan kerangka etika yang jelas, termasuk persetujuan ibu bapa, ketelusan kepada murid tentang apa yang dipantau, dan prosedur tindakan susulan yang sesuai apabila isu dikesan.

Kajian literasi AI dalam jurnal Sustainability pada tahun 2024 mendapati bahawa kecekapan literasi AI guru merangkumi pengurusan sumber digital, kefahaman algoritma, dan pertimbangan etika.^[20] Ini menunjukkan bahawa guru yang memahami cara algoritma pemantauan berfungsi akan lebih bersedia untuk menggunakan alat tersebut secara bertanggungjawab dan menjelaskan kepada murid tentang cara sistem ini beroperasi.

Konteks Malaysia: Kajian Kes dan Praktikal

Membina Polisi Keselamatan Digital Sekolah

Kebanyakan sekolah di Malaysia belum mempunyai polisi keselamatan digital yang komprehensif, khususnya yang merangkumi penggunaan AI generatif. Kerangka UNESCO dan toolkit Jabatan Pendidikan Amerika Syarikat boleh dijadikan asas untuk membina polisi dalaman yang sesuai dengan konteks tempatan.^[1][3][12] Polisi sedemikian perlu merangkumi sekurang-kurangnya tiga komponen utama, iaitu garis panduan penggunaan alat AI oleh murid dan guru, prosedur perlindungan data peribadi murid, dan mekanisme pelaporan insiden keselamatan digital.

Dalam proses pembinaan polisi ini, sekolah perlu melibatkan semua pihak berkepentingan, termasuk guru, murid, ibu bapa, dan pentadbir. Pendekatan berbilang pihak ini bukan sahaja menghasilkan polisi yang lebih komprehensif, tetapi juga memastikan semua pihak memahami dan berkomitmen untuk mematuhinya. Guru kanan atau Penolong Kanan Kokurikulum boleh ditugaskan untuk menyelaras proses ini dengan sokongan daripada Guru Teknologi Maklumat dan Komunikasi (TMK) sekolah.

Modul Literasi Digital dalam Bilik Darjah Malaysia

Kajian menunjukkan bahawa latihan formal dan pendedahan kepada penerbitan teknologi meningkatkan kesedaran guru tentang AI dan kefahaman mereka tentang risiko yang berkaitan.^[28] Untuk konteks Malaysia, ini bermakna sekolah perlu menyediakan peluang pembangunan profesional yang berstruktur untuk guru, bukan bergantung kepada pembelajaran kendiri semata-mata.

Modul literasi digital untuk murid boleh diintegrasikan merentasi mata pelajaran, bukan hanya dalam mata pelajaran TMK. Guru Bahasa Melayu, misalnya, boleh mengintegrasikan perbincangan tentang pengesahan maklumat dan privasi data dalam aktiviti membaca dan menulis. Guru Sains pula boleh membincangkan cara algoritma AI berfungsi sebagai sebahagian daripada topik teknologi dalam kurikulum. Pendekatan merentas kurikulum ini lebih berkesan berbanding modul yang diajar secara berasingan kerana ia menunjukkan relevan kemahiran keselamatan digital dalam pelbagai konteks kehidupan murid.

Bagi sekolah yang mempunyai sumber yang terhad, kerangka UNESCO menyediakan panduan percuma yang boleh diadaptasi untuk konteks tempatan.^[3][4] Guru boleh memulakan dengan aktiviti mudah seperti perbincangan kelas tentang cara menilai kredibiliti sumber dalam talian, sebelum beralih kepada topik yang lebih kompleks seperti etika penggunaan AI.

Prosedur Operasi Standard untuk Keselamatan Digital

Sekolah di Malaysia boleh menggunakan garis panduan antarabangsa sebagai asas untuk membina Prosedur Operasi Standard (SOP) keselamatan digital yang merangkumi beberapa situasi biasa, termasuk penggunaan alat AI dalam tugasan, pengendalian data peribadi murid dalam sistem pengurusan sekolah, dan tindak balas apabila berlaku insiden keselamatan digital seperti siberbuli atau pendedahan data.^[1][22] SOP ini perlu ditulis dalam bahasa yang mudah difahami oleh semua guru, bukan hanya mereka yang mempunyai latar belakang teknikal.

Cabaran, Batasan, dan Isu Etika

Jurang Kemahiran dan Latihan Guru

Kajian National Literacy Trust mendapati bahawa 75 peratus guru merasakan mereka memerlukan latihan tambahan untuk mengajar tentang AI dengan berkesan.^[17] Ini adalah cabaran yang signifikan kerana guru tidak boleh mengajar apa yang mereka sendiri tidak faham sepenuhnya. Di Malaysia, peluang latihan formal tentang keselamatan digital dan AI masih terhad, dan banyak bergantung kepada inisiatif individu guru untuk mencari maklumat sendiri.

Kajian dalam jurnal Sustainability menggunakan kerangka DigiCompEdu dan SELFIE for Teachers mendapati bahawa kecekapan literasi AI guru merangkumi pengurusan sumber digital, kefahaman algoritma, dan pertimbangan etika, yang semuanya memerlukan latihan yang berterusan dan berstruktur.^[20] Tanpa pelaburan yang serius dalam pembangunan profesional guru, usaha meningkatkan keselamatan digital di sekolah akan kekal sebagai wacana tanpa pelaksanaan yang bermakna.

Isu Privasi dalam Alat Pemantauan Digital

Penggunaan alat pemantauan digital berasaskan AI seperti Securly yang menganalisis e-mel, carian, dan dokumen murid menimbulkan persoalan etika yang serius tentang privasi.^[35][36] Walaupun niat alat ini adalah untuk melindungi murid daripada ancaman seperti siberbuli dan kecenderungan mencederakan diri, pemantauan yang terlalu meluas boleh menjejaskan kepercayaan murid dan menghalang mereka daripada menggunakan teknologi secara bebas untuk pembelajaran.

Terdapat juga risiko bahawa data yang dikumpul oleh alat pemantauan ini boleh digunakan untuk tujuan lain selain daripada keselamatan, atau boleh terdedah kepada pihak yang tidak sepatutnya melalui pelanggaran keselamatan. Sekolah perlu menilai dengan teliti sama ada manfaat alat pemantauan tersebut melebihi risiko privasi yang berkaitan, dan memastikan bahawa ibu bapa serta murid dimaklumkan secara telus tentang apa yang dipantau dan bagaimana data tersebut digunakan.^[2][9]

Ketidaksaksamaan Akses Digital

Tidak semua sekolah di Malaysia mempunyai infrastruktur digital yang setara. Sekolah di kawasan luar bandar dan pedalaman sering menghadapi cabaran dari segi capaian internet yang terhad, kekurangan peranti, dan jurang kemahiran digital yang lebih besar dalam kalangan guru dan murid. Garis panduan UNESCO menekankan kepentingan inklusiviti dan kesaksamaan dalam penggunaan AI dalam pendidikan.^[2][11] Ini bermakna sebarang polisi atau program keselamatan digital yang dibangunkan perlu mengambil kira keperluan sekolah dengan sumber yang terhad, bukan hanya sekolah bandar yang lebih terdedah kepada teknologi terkini.

Risiko Ketergantungan kepada AI

Satu lagi cabaran yang perlu dihadapi dengan jujur ialah risiko murid menjadi terlalu bergantung kepada AI untuk tugasan akademik. Apabila murid menggunakan ChatGPT atau alat AI lain untuk menghasilkan esei atau menjawab soalan, mereka mungkin tidak membina kemahiran berfikir kritis dan kemahiran menulis yang sepatutnya mereka miliki pada usia tersebut. Ini bukan sahaja isu integriti akademik, tetapi isu pembangunan kemahiran jangka panjang yang akan mempengaruhi keupayaan murid untuk berfungsi secara berkesan dalam dunia pekerjaan.

Cadangan dan Amalan Terbaik

Untuk Pentadbir Sekolah

Pentadbir sekolah perlu mengambil langkah proaktif dalam membina kerangka keselamatan digital yang komprehensif. Berikut adalah beberapa cadangan yang boleh dilaksanakan segera:

• Bentuk jawatankuasa keselamatan digital sekolah yang melibatkan guru TMK, guru kanan, kaunselor, dan wakil ibu bapa untuk membangun dan mengemas kini polisi keselamatan digital secara berkala.
• Jadikan latihan keselamatan digital sebagai sebahagian daripada program pembangunan profesional guru tahunan, dengan penekanan kepada penggunaan AI secara bertanggungjawab dan perlindungan privasi data murid.^[4][6]
• Sediakan SOP yang jelas untuk pengendalian insiden keselamatan digital, termasuk rantaian pelaporan dan tindak balas yang perlu diambil apabila berlaku kes siberbuli atau pendedahan data.
• Sebelum melanggan mana-mana alat pemantauan digital berasaskan AI, lakukan penilaian privasi data yang teliti dan dapatkan persetujuan bermaklum daripada ibu bapa.^[2][35]

Untuk Guru

Guru boleh mengambil beberapa langkah praktikal untuk meningkatkan keselamatan digital dalam bilik darjah mereka:

• Ajar murid tentang privasi data secara eksplisit, termasuk cara menilai dasar privasi platform digital dan kepentingan tidak berkongsi maklumat peribadi yang sensitif dalam "prompt" AI.
• Reka bentuk tugasan yang menggalakkan pemikiran kritis tentang output AI, misalnya dengan meminta murid mengesahkan fakta yang diberikan oleh alat AI menggunakan sumber lain yang boleh dipercayai.
• Gunakan kerangka UNESCO sebagai panduan untuk merancang aktiviti literasi AI yang sesuai dengan tahap perkembangan murid, bermula dengan dimensi minda berpusatkan manusia dan etika AI sebelum beralih kepada aspek teknikal.^[3][5]
• Bersikap telus dengan murid tentang had dan risiko alat AI, termasuk kemungkinan maklumat yang tidak tepat, berat sebelah algoritma, dan isu privasi data.
• Sertai komuniti pembelajaran profesional dalam talian untuk berkongsi amalan terbaik dan kekal dikemas kini dengan perkembangan terbaru dalam keselamatan digital pendidikan.^[28]

Untuk Murid

Guru boleh membimbing murid untuk mengamalkan tabiat keselamatan digital yang baik melalui perbincangan dan aktiviti bilik darjah yang berterusan:

• Sentiasa semak semula maklumat yang diperoleh daripada alat AI menggunakan sekurang-kurangnya dua sumber lain yang boleh dipercayai sebelum menggunakannya dalam tugasan.
• Elakkan memasukkan nama penuh, nombor kad pengenalan, alamat rumah, atau maklumat peribadi lain dalam "prompt" kepada mana-mana alat AI.
• Fahami bahawa penggunaan AI untuk menghasilkan tugasan secara keseluruhan tanpa pengakuan adalah satu bentuk ketidakjujuran akademik yang boleh membawa akibat serius.
• Laporkan kepada guru atau kaunselor sekiranya mengalami atau menyaksikan kes siberbuli atau tingkah laku berisiko dalam talian.

Kesimpulan

Keselamatan digital dalam pendidikan Malaysia pada Ogos 2026 bukan lagi isu yang boleh ditangguhkan. Dengan penggunaan AI generatif dalam kalangan murid yang semakin meluas, dan dengan ancaman keselamatan digital yang semakin kompleks, guru berada dalam kedudukan yang penting untuk memimpin perubahan ini dari dalam bilik darjah. Kerangka antarabangsa yang telah dibangunkan oleh UNESCO dan badan-badan lain memberikan panduan yang berguna, tetapi pelaksanaannya memerlukan adaptasi kepada konteks tempatan Malaysia.^[1][3][22]

Tiga perkara utama perlu ditekankan. Pertama, privasi data murid adalah tanggungjawab bersama antara pentadbir, guru, murid, dan ibu bapa. Kedua, penggunaan AI dalam pendidikan boleh memberikan manfaat yang besar, tetapi hanya apabila digunakan dengan panduan yang jelas, pemahaman tentang risiko, dan kerangka etika yang kukuh.^[2][12] Ketiga, literasi digital yang menyeluruh, termasuk kemahiran menilai maklumat, memahami privasi, dan menggunakan teknologi secara bertanggungjawab, perlu menjadi sebahagian daripada pendidikan setiap murid, bukan tambahan pilihan kepada kurikulum.

Guru yang memahami isu-isu ini dan bertindak dengan bijak akan bukan sahaja melindungi murid mereka daripada risiko digital, tetapi juga mempersiapkan mereka untuk menjadi warganegara digital yang bertanggungjawab dalam dunia yang semakin dipengaruhi oleh teknologi AI. Ini adalah antara sumbangan paling bermakna yang boleh diberikan oleh seorang guru pada zaman ini.

Rujukan

1. Keselamatan Digital untuk Guru dan Murid: Garis Panduan Global dan Konteks Sekolah. Pelbagai sumber antarabangsa. 2024-2026.
2. Guidance for Generative AI in Education and Research. UNESCO. 2024. https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research
3. AI Competency Framework for Students. UNESCO. 2024. https://www.unesco.org/en/digital-education/ai-competency-framework
4. AI Competency Framework for Teachers. UNESCO. 2024. https://www.unesco.org/en/digital-education/ai-competency-framework
5. AI Competency Framework for Students: Dimensi dan Tahap Progres. UNESCO. 2024. https://www.unesco.org/en/digital-education/ai-competency-framework
6. AI Competency Framework for Teachers: Domain Pedagogi dan Pembangunan Profesional. UNESCO. 2024.

   Sumber Berguna untuk Guru

   Buku & Rujukan: Beli buku pendidikan & AI di Kinokuniya Malaysia. | Amazon

   Kursus Online: Tingkatkan kemahiran anda dengan kursus AI dan teknologi di Udemy dari RM39.

   Bina Website: Mahu bina laman web portfolio sendiri? Cuba Hostinger: mudah, murah, dan sesuai untuk guru.

   Beli di Shopee: Beli alat tulis, gadget & bahan mengajar di Shopee dengan harga terbaik.

   Duit Sampingan: Mahu menjana pendapatan sampingan? Daftar Involve Asia, platform "affiliate marketing" utama di Asia Tenggara.

   * Artikel ini mengandungi pautan affiliate. Kami mungkin menerima komisen kecil jika anda membuat pembelian.